AI voor Uitkeringsbeslissingen

Classificatie

Beschrijving

AI-systemen die beslissingen nemen over uitkeringen en toeslagen:

• Bijstandsaanvragen (WWB)
• Zorgtoeslag, huurtoeslag, kinderopvangtoeslag
• WW-uitkeringen
• WIA/WAO beoordelingen
• AOW en pensioenen
• Fraudedetectie en risico-signalering

Waarom hoog-risico?

De AI Act stelt in Annex III categorie 5(a):

"AI-systemen die bedoeld zijn om door publieke autoriteiten te worden gebruikt bij de beoordeling van de ontvankelijkheid van natuurlijke personen voor publieke bijstandsuitkeringen en -diensten"

Beslissingen over uitkeringen raken:

• Bestaanszekerheid van burgers
• Grondrecht op sociale zekerheid
• Kwetsbare groepen

Extra verplichtingen overheid

1. Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA)

Artikel 27 verplicht publieke instanties tot een grondrechtentoets:

• Beschrijving van processen waarin AI wordt gebruikt
• Categorieën getroffen burgers
• Specifieke risico's (discriminatie, uitsluiting)
• Maatregelen bij onjuiste output

2. Algoritmeregister

Verplichte publicatie op algoritmes.overheid.nl:

• Naam en beschrijving algoritme
• Gebruiksdoel
• Impact op burgers
• Bezwaarmogelijkheden

3. Verbod op social scoring

Volledig verboden onder Artikel 5(1)(c):

• Beoordeling van burgers op basis van sociaal gedrag
• Scores die leiden tot nadelige behandeling
• Profilering buiten de context van de aanvraag

Lessen uit de toeslagenaffaire

De toeslagenaffaire heeft aangetoond welke risico's er zijn:

Verplichtingen

Voor de overheidsorganisatie (deployer)

1. FRIA uitvoeren: Vóór ingebruikname
2. IAMA: Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes
3. Algoritmeregister: Publiceer het systeem
4. Menselijk toezicht: Ambtenaar beslist, niet AI
5. Bezwaarprocedure: Burger kan bezwaar maken
6. Uitleg: Verklaar beslissing aan burger

Voor de leverancier (provider)

1. Hoog-risico compliance: Alle Artikel 16 verplichtingen
2. Technische documentatie: Voor de overheid beschikbaar
3. Ondersteuning FRIA: Help de overheid met de beoordeling

Praktijkvoorbeeld

Een gemeente wil AI inzetten voor voorspelling van frauderisico bij bijstandsaanvragen. Het systeem analyseert aanvraaggegevens en geeft een risicoscore.

Vereiste waarborgen:

• AI signaleert alleen, beslist niet
• Elke signalering wordt handmatig beoordeeld
• Burger wordt geïnformeerd over AI-gebruik
• Mogelijkheid tot bezwaar
• Geen profilering op etniciteit, nationaliteit, etc.
• Registratie in Algoritmeregister

Checklist implementatie

• FRIA uitgevoerd en gedocumenteerd
• IAMA doorlopen
• Gepubliceerd in Algoritmeregister
• Check op verboden social scoring
• Check op discriminerende factoren
• Menselijk toezicht gewaarborgd
• Beslissingsbevoegdheid bij ambtenaar
• Bezwaarprocedure ingericht
• Burgers geïnformeerd
• Logging en audit trail actief
• Provider compliance geverifieerd

Template: Burgerinformatie

## AI in uw aanvraag

Bij de beoordeling van uw aanvraag voor [UITKERING]
maakt [ORGANISATIE] gebruik van een ondersteunend AI-systeem.

### Wat doet het systeem?
Het systeem analyseert uw aanvraaggegevens en helpt
medewerkers bij de beoordeling.

### Wie beslist?
Een medewerker van [ORGANISATIE] neemt altijd de
uiteindelijke beslissing. Het AI-systeem adviseert alleen.

### Uw rechten
- U kunt vragen welke gegevens zijn gebruikt
- U kunt bezwaar maken tegen de beslissing
- U heeft recht op een menselijke herbeoordeling

### Meer informatie
Dit algoritme is gepubliceerd in het Algoritmeregister:
[LINK NAAR ALGORITMEREGISTER]

Contact: [CONTACTGEGEVENS]

Bronnen

• AI Act Annex III categorie 5
• AI Act Artikel 27 - FRIA
• AI Act Artikel 5 - Verboden praktijken
• Algoritmeregister Nederland
• IAMA Handleiding (BZK)